"Hanka. Opowieść o awansie" - Maciej Jakubowiak [zawód z losowania]

 

Kolejny raz dałam się złapać w marketingową pułapkę. Swego czasu o Hance było głośno wszędzie i wiele osób zachwalało tę książkę jako ważną i do bólu prawdziwą dla wielu osób z mojego pokolenia. Książka miała opowiadać o ludziach pochodzących z niewykształconych, biednych rodzin, które starają się wyjść z tych ograniczeń i dojść, czy raczej doskoczyć na wyższy poziom. Zachęcił mnie ten opis, bo to również po trosze moja historia, historia mojej rodziny, gdyby nie wojna, zmiany społeczne to pewnie pracowałabym na polu u dziedzica z max trzema klasami podstawówki(lub by mnie nie było już, biorąc pod uwagę jak wyglądała opieka zdrowotna).

 

Najpierw była Albina. Skończyła parę klas w wiejskiej szkole, na więcej nie pozwolił jej ojciec. Potem Hanka – już z maturą, pracowniczka biurowa kopalni, w młodości nawet sportsmenka. A po Hance – Maciek, absolwent dobrych studiów, miejska inteligencja. Pozornie brzmi to jak modelowa historia awansu na tle XX wieku. Jednak przez kolejne strony tego autobiograficznego eseju przewija się niepokojące pytanie: czy to rzeczywiście był awans? Bo przecież żeby mówić o swoim lepszym życiu, trzeba założyć, że poprzednie było gorsze. A kiedy uznaje się, że wreszcie zostało się kimś, to zakłada się przy tym milcząco, że poprzednicy w sztafecie pokoleń byli nikim.

Maciej Jakubowiak na warsztat bierze swoją rodzinę, ale własna historia jest dla niego punktem wyjścia do przyjrzenia się awansowi społecznemu w szerszym ujęciu. Jaką rolę naprawdę odgrywają w nim edukacja, państwo, praca? Co nam po nim zostaje: opowieści rodziców i dziadków, stosunek do pieniędzy i podróży, a może brzuch? I jak opisać to, że choć jest lepiej, to może nie do końca się udało?

Autor stwierdza, że jego matka i babka były nikim. Nie chce ich deprecjonować, upokarzać(zwłaszcza, że obie nie żyją), ale ma na myśli to, że nie zapisały się ani w społeczności lokalnej, ani też w powszechnej historii. Nikt nie będzie o nich wkrótce pamiętał, poza rodziną. Albina miała duże aspiracje, chciała się uczyć, nawet nauczyciel widział w niej potencjał, ale osierocona przez matkę, wychowywana była przez ojca i złą macochę. Ojciec nie widział konieczności dalszego kształcenia, dziewczyna była potrzebna w domu przy dzieciach. Dopiero wojna i praca przymusowa u bauera wyrwała Albinę z biedy, pozwoliła najeść się do syta. Poznała Mariana, wyszła za mąż, urodziła im się córka Hanka. Albina zawsze tęskniła za edukacją, życie nauczyło ją zapobiegliwości, odkładała pieniądze, pomagała córce, jak mogła starała się dobrze ułożyć w nowym ustroju. Inaczej żyła jej córka Hanka, która uprawiała sport, marzyła o lepszym życiu, ale tak jakby wszystko sprzysięgło się przeciw niej, trwoniła pieniądze, późno wyszła za mąż, rozwiodła się z mężem, ledwo wiązała koniec z końcem. A jednak z pomocą matki udało jej się wykształcić dzieci, które miały jakby zsumowane ambicje matki i babki. Poznajemy tę historię z ust jej syna, który wymarzył sobie prawdziwy awans, kiedyś możliwy zasadniczo tylko przez zostanie księdzem(co i on rozważał), w końcu widzi drogę awansu za sprawą języka, finalnie studiuje polonistykę, robi doktorat, chce być lepszy, robi co może, aby nie było po nim widać pochodzenia. Okazuje się, że nawet teraz istnieje szklany sufit, a ograniczenia są w nas, im bardziej się staramy, tym sztuczniej to brzmi.

 

I cała ta książka jest dla mnie nieco sztuczna, bo autor za wszelką cenę chce nam pokazać jaki jest wykształcony i oczytany, na udowodnienie każdej swojej tezy ma źródła. A właściwie o czym jest ta książka? W sumie o niczym, chociaż miała ogromny potencjał, to w kluczowych momentach pojawia się albo gdybanie autora, albo niewiedza. Nie olśniewa mnie ta historia, bo takie kobiety miałam latami w swoim otoczeniu, a autor nie chce zadowolić się zwykłą prozą życia, tylko chce dorobić filozofię, nawet z czytania harlequinów. Najbardziej przemówił do mnie fragment o nim, gdy opowiada jak chciał zaaklimatyzować się w Krakowie, jak próbuje zasłużyć sobie na miejsce wśród elity dając się wyzyskiwać, co zresztą jest losem wielu młodych i aspirujących pracowników naukowych. Właśnie to jest problemem tej książki, ona jest zwykła, opowiada o normalnym życiu ale mamy językowy przerost formy nad treścią. Hanka jest zupełnym przeciwieństwem chociażby Chłopek które genialnie i celnie, nie tylko opisują rzeczywistość, ale też diagnozują konsekwencje konkretnych sytuacji. No nic, nie każda książka musi olśnić.