"Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet" - Antonina Tosiek

 Tematyka wsi i życia chłopów, zwłaszcza doli kobiet na wsi, jest mi w szczególny sposób bliska. Gdy zobaczyłam zapowiedź tej książki wiedziałam, że muszę ją przeczytać. Oczywiście kupiłam i odłożyłam. Dopiero stosikowe losowanie dało impuls do sięgnięcia po nią. Bardzo żałuję, że moja Mama nie mogła jej przeczytać. Na pewno długo byśmy ją omawiały, chociaż Mama nie była typową dziewczyną ze wsi, dziadkowie nie mieli gospodarki, dziadek był wykształcony i z miasta, a i nasza wioska za sprawą COPu nie była typową zabitą wsią na Wschodzie.

 

W latach 1933–1995 w konkursach pamiętnikarskich dla mieszkańców wsi mogło wziąć udział nawet dziewięćdziesiąt tysięcy kobiet. To Nowy Sącz albo pół Olsztyna pamiętnikarek.

Julianna spisywała swój pamiętnik w latach trzydziestych – nocami, w tajemnicy przed mężem. Danka w latach sześćdziesiątych – rankiem, czekając, aż rozpali się w piecu. Teresa w roku 1983 – w PKS-ie wiozącym ją do pracy w pobliskiej masarni. Janka jako nastolatka marzyła o studiach polonistycznych, ale bardziej potrzebna była w gospodarstwie. Została więc pamiętnikarką.

Dla wielu bohaterek tej książki spisywanie wspomnień było aktem uznania, że ich historia zasługuje na uwagę. Po raz pierwszy miały okazję przyjrzeć się osobistym doświadczeniom i nadać im znaczenie wykraczające poza sferę prywatną. Opowiadały własnymi słowami o przemocy, biedzie czy wstydzie i w ten sposób sprzeciwiały się dominującym normom społecznym i kulturowym.

Antonina Tosiek sięgnęła po setki oryginalnych rękopisów i maszynopisów nadesłanych na konkursy, a także po dane statystyczne i opracowania naukowe. Łącząc wnikliwą analizę z wrażliwością, stworzyła obraz przemian polskiej wsi w XX wieku. Obraz realistyczny i głęboko poruszający.

Nie istnieje jeden, uniwersalny, modelowy życiorys „chłopki” czy „rolniczki”. Popularne w kulturze obrazy polskiej wsi to raczej hologramy naszego zbiorowego wyobrażenia o ludowości, opartego na uprzedzeniach i stereotypach - niż jej faktyczna reprezentacja. Książka ta upomina się o wielość i złożoność doświadczeń wiejskich kobiet.

Autorka

Spodziewałam się… w sumie chyba przedruku kilku pamiętników. O jakże się myliłam. Autorka dokonuje analizy każdego aspektu życia na wsi w oparciu o pamiętniki nadsyłane na rozliczne konkursy memuarów organizowanych od międzywojnia. Ponieważ kobiety zawsze miały gorszą pozycję, autorek było mniej, rzadziej je nagradzano i wątpiono w to co piszą. Obraz życia na wsi z kobiecej perspektywy jest niemalże bolesny. W każdym aspekcie. Zaczniemy od edukacji i zobaczymy jak wielkiej determinacji i szczęścia i pomyślnych warunków trzeba było, aby dziewczyna ze wsi była elementarnie chociaż wykształcona. Przecież do chodzenia przy mężu i polu szkół nie trzeba, a pójście do szkoły to czas, kiedy dziewczyna nie może robić. Tym co przewija się przez całą książkę, jest ogrom pracy jaki spoczywał na barkach kobiet, pracy niedocenianej, bo to mężczyzna był gospodarzem, o ile kobieta musiała wykonywać męskie prace, o tyle chłop nie zniżał się do babskiej roboty. Kobiety nieobjęte ubezpieczeniem, zapleczem emerytalnym. Pomimo, że mieszkam na wsi od urodzenia nie wiedziałam, że kiedyś było tak fatalnie. Za moich czasów, jednak już było lepiej. Prawa reprodukcyjne w zasadzie mamy podobne jak od międzywojnia, odpowiedzialność „za brzuch” nadal spada na kobietę, to ona uwodzi i kusi biednego faceta i to ją się wyzywa, więc tu od wielu lat nie zmienia się wiele. Kobiety, które spisują swoje historia są przeróżne, mniej lub bardziej wykształcone i obyte, chcą zostawić po sobie świadectwo, czasami przekazać swój manifest, zwrócić uwagę na ważny problem. Chociaż lektura mnie bolała, nie żałuję ani chwili.

 

Autorka, co bardzo ważne nie jest protekcjonalna, nie dopisuje historii do jakiejś swojej hipotezy. Opiera się na relacjach świadków tych historii, na opowieści z pierwszej ręki. Moim zdaniem ta książka jest świetnym uzupełnieniem Chłopek, na pewno prowadzi nas do bardziej współczesnych czasów, bo niektóre opowieści są już z czasów transformacji ustrojowej, która przyniosła koniec PGRom, modelowi wsi, który przez dekady trwał w praktycznie niezmienionej formie. Tym, którzy lubią dobre reportaże bardzo polecam tę książkę. To bardzo kompleksowa opowieść o kobietach, które do tej pory często były pomijane. Naprawdę świetnie się czyta.